De middeleeuwse brial: wat een jurk, een inventaris en hofrekeningen onthullen

Een middeleeuws woord is geen naaipatroon

De taalacademies RAE en ASALE brengen brial in verband met het Oudfrans en het Occitaans. De verwantschap tussen de woorden bewijst niet dat een Castiliaanse jurk dezelfde mouwen had als een Franse bliaut. Het woordenboek vermeldt ook toepassingen voor mannen en een latere betekenis voor een rok. Hier gaat het om middeleeuwse vrouwenjurken, met één Valenciaanse uitzondering die de grenzen van de term laat zien.

Het verschil tussen camisa, saya, brial en pellote wordt duidelijker als je naar de lagen kijkt. De camisa, een hemd, kon onder de jurk worden gedragen. Saya en brial konden kledingstukken aanduiden die zonder verdere laag erboven te dragen waren. Bij stukken uit Las Huelgas is de pellote juist herkenbaar aan grote openingen opzij, die het stuk eronder zichtbaar laten. De woorden vormen geen moderne catalogus van elkaar uitsluitende snitten.

In Burgos documenteert het archief van het Spaanse Instituut voor Cultureel Erfgoed de restauratie van een brial met rijgsluiting van Leonor van Castilië. De catalogus van Patrimonio Nacional biedt een nuttig vergelijkingspunt: de saya van Fernando de la Cerda werd links met een koord aangetrokken en met een pellote gedragen. Dat toont één manier om kleding passend te maken en in lagen te dragen. Het maakt een zijsluiting met een koord niet verplicht voor elke brial.

Het buitenste kledingstuk laat de onderste laag zien.

Toro, 1307: de jurk van binnenuit begrijpen

De brial uit de grafkleding van Teresa Gil, een Portugese edelvrouw met banden met Castilië, wordt bewaard in het klooster Sancti Spiritus in Toro, in de provincie Zamora. Het Museo del Traje dateert het geheel op 1307, haar sterfjaar, en onderscheidt vier stukken: een hemd, een brial, handschoenen en een sluier. De beschrijving van Amalia Descalzo laat zien welke keuzes bij het maken van de jurk nog te bestuderen zijn.

• De snit geeft de rok zijn wijdte. Lijfje en rok lopen door zonder horizontale taillenaad. Stoffen inzetstukken die naar de zoom toe breder worden, gaven de rok volume terwijl het bovenstuk nauw kon aansluiten.
• De sluitingen zitten waar ze nodig zijn. De opening vooraan reikt tot de borst; hals en manchetten sluiten met knopen van dezelfde stof. De lange mouwen lopen smal toe bij de polsen en de binnennaad volgt de vorm van de elleboog.
• De buitenkant vertelt maar een deel van het verhaal. Het museum beschrijft blauwe zijden taf aan de buitenkant, een linnen voering en een vulling van wol en katoen die met steken is vastgezet. De zijde aan de buitenkant en de vezels binnenin dienen verschillende doelen.

De grafkleding toont dat een kostbare stof een eenvoudige binding kon hebben en dat veel werk in de snit en de vulling kon zitten. Ze stelt ook twee verschillende vragen: wat kreeg een edelvrouw aan voor haar begrafenis, en wat droegen andere vrouwen dagelijks? Het stuk geeft veel beter antwoord op de eerste vraag.

Valencia: wat de notaris opschreef

De historici Juan Vicente García Marsilla en Luis Almenar Fernández onderzochten de boedelinventarissen van 83 mensen uit Valencia en omgeving. In hun steekproef komen brials vooral voor bij welgestelde stadsvrouwen, met ook enkele voorbeelden buiten de hoofdstad. Inventarissen laten zien wat één bewaard kledingstuk niet kan aantonen: hoeveel vormen hetzelfde woord binnen een regio kon omvatten.

In 1348 bezat een weduwe uit Sagunt een brial die als nauwsluitend werd beschreven. In 1342 werd in het huishouden van de edelman Alfons Martínez de Palma een ruim, mouwloos exemplaar genoteerd dat volgens de historici waarschijnlijk van zijn vrouw was. In 1317 vermeldt de inventaris van de Valenciaan Joan Montsoriu een katoenen brial voor mannen. Dat is een uitzondering in het onderzoek: de vermelding bevestigt dat het gebruik bestond, maar maakt het niet gangbaar.

Documenten kunnen stof, voering en kleur noemen, maar vermelden niet altijd hoe een kledingstuk viel tijdens het lopen of wie het droeg. Ook bewijst het ontbreken van een jurk in een inventaris niet dat niemand hem droeg. De stukken uit Toro en de Valenciaanse documenten vullen elkaar aan: de ene tonen de maakwijze, de andere geven namen, context en varianten.

Castilië, 1480: fluweel en volume voor een reis van het hof

Meer dan een eeuw na de Valenciaanse inventarissen duikt de kleding van een gevolg op in de boekhouding van Isabella I. Pablo Ortega Rico bestudeerde de rekeningen van Ruy López de Toledo uit 1480. Vijf hofdames van hoge rang die infante Isabella naar Portugal vergezelden, kregen elk twee brials en andere kleding. De posten vermelden verschillende kleuren fluweel en bij enkele brials verdugos.

Historica María Martínez beschrijft verdugos als hoepels die op de rok werden genaaid om hem een klokvorm te geven. Zo ontstond volume op een andere manier dan met de inzetstukken in Teresa Gils jurk. Beide oplossingen maken het silhouet naar de zoom toe wijder: de ene met een geraamte, de andere door de snit. De hoepels uit de rekeningen van 1480 horen daarom niet zonder bewijs thuis bij de jurk uit 1307.

De uitgaven voor stoffen en afwerking vertellen iets concreets over de reis: de kleding maakte de rang van de begeleiders van de infante zichtbaar. De boekhouding laat zien wat voor dit gevolg werd betaald, maar zegt op zichzelf niet hoe Castiliaanse vrouwen in het algemeen gekleed gingen.

Wat een miniatuur kan laten zien

De Koninklijke Bibliotheek van El Escorial dateert de Códice Rico van de Cantigas de Santa María op ongeveer 1280 tot 1284. Dit is een ander soort bron. In een scène kun je zien waar een mouw begint, hoeveel van de onderste laag zichtbaar is of hoe de zoom is getekend. Een reeks scènes laat zien of het detail terugkomt. Op een geschilderde afbeelding kun je de vezel niet voelen, geen voering optillen en niet zien welke naam een notaris voor het kledingstuk zou hebben gebruikt.

Voor een overtuigende identificatie combineer je aanwijzingen. Een bewaard kledingstuk toont naden en sluitingen; een inventaris geeft het een naam en soms een beschrijving; een afbeelding laat zien hoe iemand een gedragen outfit weergaf. Komen de drie bronnen uit andere plaatsen of tijden, dan helpt de vergelijking om een hypothese te formuleren, maar bewijst ze die niet.

Een brial documenteren voor historische re-enactment

1. Bepaal plaats, datum en personage. De kleding van een edelvrouw met banden met Castilië in 1307 en die van een hofdame van het gevolg in 1480 vragen om verschillende bronnen.
2. Begin met één bron en zoek er een tweede bij. Neem een technische beschrijving voor naden en sluitingen en vergelijk die met afbeeldingen of documenten die passen bij je gekozen context.
3. Kies de lagen voordat je de buitenkant tekent. Noteer wat eronder komt, waar ieder kledingstuk opent en welke naden of inzetstukken volume geven. Een zichtbare halslijn kan bij een andere laag horen.
4. Houd bewijs en aanpassingen uit elkaar. Gebruik je een andere stof of sluiting, of maak je de zoom korter voor een activiteit, noteer die keuze. De jurk kan geschikt zijn voor het evenement zonder een kopie van een origineel te zijn.

Overjurken met vetersluiting: twee moderne voorbeelden

Bij deze moderne modellen laat een opening aan de voorkant de lichte laag zien. De sluiting en de snit tonen verschillende hedendaagse keuzes.

Open of overlappend: twee manieren om de onderste laag te tonen

De foto’s van Aslaug en Runa vergelijken twee moderne oplossingen: een rechte opening vooraan en elkaar overlappende panden.

De collectie brials voor historische re-enactment en kleding met middeleeuwse inspiratie laat zien hoe de term vandaag wordt gebruikt. Wil je een historisch exemplaar namaken, begin dan bij de beschrijving ervan en de context waarin het werd gedragen.

Een brial is gemakkelijker te herkennen als je kunt uitleggen welke bron hem zo noemt en welk bewijs zijn vorm ondersteunt. In Toro spreken de naden, in Valencia de notarissen en aan het Castiliaanse hof de rekeningen. Samen verklaren ze waarom het woord bleef terwijl de kleding veranderde.